Grzybice pszczół 2026 — wapienna i kamienna wracają do polskich pasiek

W zeszłym sezonie kursant dzwoni do mnie z pytaniem, czy „te białe kawałki kredy" w jego ulu to coś groźnego. Pojechałem zobaczyć — tysiące mumii pszczelich na dnie ula, spadające z plastrów przy każdym ruchu. Klasyczna grzybica wapienna. Trzy lata temu w polskich pasiekach o niej praktycznie nie pisaliśmy. Dziś — w ciągu kilku tygodni mam pięciu kursantów z tym samym objawem.

Grzybice pszczół wracają. I to dwie naraz: wapienna (otorbielakowa, askosermikoza) i kamienna (kropidlakowa, aspergiloza). To choroby, z którymi polscy pszczelarze mieli od kilkunastu lat względny spokój, a w ostatnich 2–3 sezonach widać wyraźny powrót. Statystyki nie są jeszcze publikowane (zwykle pojawiają się z 2-letnim opóźnieniem w raportach PIWet), ale obserwacje praktyczne — moje, kursantów, kolegów z koła pszczelarskiego — są jednoznaczne: czerw zamiera, mumie spadają, rodziny słabną.

Ten artykuł jest praktycznym kompendium o obu chorobach: jak rozpoznać, czym są wywołane, dlaczego wracają i co można zrobić w pasiece. Z materiałów prof. Zdzisława Glińskiego (Pasieka 2/2004) i bieżących publikacji weterynaryjnych z 2024 roku, plus moje obserwacje z dziesięciu lat w Wąchocku.

💡 Najważniejsza rzecz na start: grzybice wapienna i kamienna nie są chorobami, które się „leczy" tabletkami. Nie ma w Polsce zarejestrowanych preparatów leczniczych. Wszystko, co możesz zrobić, to higiena pasieki, wymiana matki i przesiedlenie pszczół do czystego ula. Profilaktyka jest jedyną realną strategią.

Grzybica wapienna — najczęstsza dziś w polskich pasiekach

Patogen: Ascosphaera apis, czyli otorbielak pszczelny. Występuje w dwóch podgatunkach (A. apis major i A. apis minor), które różnią się kolorem owocników. Sama choroba nazywana jest też askosermikozą (lub askosfermiozą — terminologia stara) i grzybicą otorbielakową.

Mechanizm zakażenia. Zarodniki przedostają się do przewodu pokarmowego larwy z pokarmem (głównie miodem i pyłkiem zakażonym). Grzyb rozwija się w jelicie środkowym i powoduje obumarcie larwy przed jej zasklepieniem przez pszczoły mamki. Po śmierci grzybnia przerasta szczątki — i tu pojawia się charakterystyczny objaw: mumia przypominająca grudkę kredy lub wapna. Stąd polska nazwa choroby.

Co konkretnie zobaczysz w pasiece:

• Białoszare lub jasnożółte mumie larw, twarde i lekko gumowate.
• Mumie spadają z plastrów do dennicy — przy stuknięciu w ramę słychać charakterystyczne grzechotanie.
• Czerw rozsiany, poprzetykany pustymi komórkami (rodzina nie zasklepia chorych larw).
• Pszczoły mamki próbują wynosić mumie z ula — przy wlocie widzisz „okruchy" białej masy.

Sezonowość. Grzybica wapienna „zaczyna się rozwijać w rodzinach już wczesną wiosną". Nasilenie obserwuje się od czerwca do sierpnia. W łagodnej formie zanika sama, gdy ruszy obfity pożytek (rodzina się rozwija, zarodniki nie nadążają z infekcją). W warunkach niekorzystnych (chłód, deszcz, zacienienie) atakuje nawet 50% czerwia — wtedy rodzina nie ma szans przetrwać sezonu bez interwencji.

Grzybica kamienna — rzadsza, ale groźniejsza

Patogen: grzyby z rodzaju Aspergillus (kropidlaki), najczęściej A. flavus i A. fumigatus. Choroba znana jest też jako aspergiloza lub grzybica kropidlakowa.

Różnica względem wapiennej: kropidlaki atakują nie tylko czerw, ale też dorosłe pszczoły. Chore pszczoły „tracą zdolności lotne, wypełzają z ula, zataczają się" — według opisu prof. Glińskiego. Mumie larw są twardsze, kamykowate, zabarwione na żółtozielono, szarozielono albo czarno (zależnie od gatunku grzyba i etapu rozwoju).

Kiedy występuje. Najczęściej wiosną, gdy pszczoły zbierają pyłek z roślin porażonych grzybnią. Sprzyjają jej deszczowe, chłodne wiosny — dokładnie takie, jakie mieliśmy w Polsce w 2024 i 2025 roku. To prawdopodobnie jeden z powodów obecnego nasilenia.

Dlaczego grzybice wracają w polskich pasiekach

Z obserwacji moich i kolegów z koła trzy główne czynniki:

1. Pogoda — ostatnie 2–3 sezony to długie, mokre wiosny. Zarodniki obu grzybów potrzebują wilgoci i niskich temperatur do rozwoju w czerwiu. Ciepły, suchy maj ich nie wspiera.
2. Osłabienie rodzin po warrozach — rodziny przetrzebione przez warroza mają obniżoną odporność immunologiczną. To otwarte drzwi dla każdego oportunisty, w tym grzybów.
3. Trwałość zarodników — Ascosphaera apis przetrwa w drewnie ula i na plastrach do 4 lat. Pasieki, które miały incydent grzybicy 2 sezony temu i tylko go „przeczekały", nadal noszą zarodniki w sprzęcie.

Czynniki sprzyjające na poziomie pojedynczego ula są znane od dziesięcioleci i się nie zmieniły:

• Pasieczysko wilgotne, słabo nasłonecznione.
• Niedobór pożytków pyłkowych (rodzina niedożywiona).
• Matki stare, słabej kondycji.
• Zaziębienie czerwiu (czerw rozsiany, ul za duży, słaba rodzina).
• Stosowanie antybiotyków, które zaburzają mikroflorę pszczół.

Profilaktyka — co realnie działa

Skoro leków nie ma, profilaktyka jest jedyną sensowną drogą. Z mojej praktyki w Wąchocku i wieloletnich rekomendacji weterynaryjnych:

• Lokalizacja pasieczyska — sucha, słoneczna, otwarta. Słońce 4+ godzin dziennie suszy wnętrze ula i tłumi rozwój grzybów. Cień + wilgoć = idealne środowisko dla Ascosphaera.
• Młode matki — co 2 lata wymieniaj matkę. Stara matka oznacza słabszą rodzinę, słabsza rodzina — większa podatność na grzybice.
• Silne rodziny zimujące — łącz słabe rodziny przed zimą. Słaba rodzina zimą rzadko przetrwa bez problemów wiosennych.
• Wymiana plastrów 30–50% rocznie — stary plaster to bank zarodników grzyba, wirusów, nosemy. Pełen kalendarz wymiany w artykule o profilaktyce chorób.
• Dezynfekcja sprzętu preparatami biobójczymi — kluczowe przy każdym podejrzeniu grzybicy. Z preparatów dostępnych w polskich pasiekach mam u siebie sprawdzony Silveco Pszczoła — działa skutecznie zarówno przy grzybicy wapiennej jak i kamiennej, jest zarejestrowany jako biobójczy do dezynfekcji uli, dennic, narzędzi.
• Pożytki pyłkowe — wczesnowiosenne nasadzenia (wierzba iwa, leszczyna, krokus) gwarantują pszczołom białko. Niedożywione larwy są podatniejsze na każdą infekcję.
• Kontrola warrozy — rodziny z dużą inwazją mają obniżoną odporność. Grzybica często pojawia się jako wtórna do warrozy.

Co robić, gdy stwierdzisz grzybicę w pasiece

Nagrałem osobny film, w którym pokazuję krok po kroku, jak radziłem sobie z grzybicą u siebie w pasiece — od diagnozy mumii, przez przesiedlenie rodziny, po dezynfekcję sprzętu:

W skrócie algorytm postępowania krok po kroku — z opracowań weterynaryjnych i praktyki kolegów z koła:

1. Potwierdź diagnozę. Mumia kruchą i białą = wapienna. Mumia twarda, zielonkawa lub czarna + chore pszczoły dorosłe wypełzające z ula = kamienna. Przy wątpliwościach wyślij próbkę (5–10 mumii) do laboratorium weterynaryjnego.
2. Przesiedl rodzinę do czystego, zdezynfekowanego ula. Stary ul i wszystkie ramki — do oddzielenia od pasieki, do dezynfekcji albo spalenia.
3. Wymień matkę. Świeża matka to nowa krew w rodzinie — silniejszy czerw i większa odporność na każdą infekcję. To często warunek wycofania choroby.
4. Plastry z mumiami przetop w topiarce słonecznej (ciepło zabija zarodniki) lub spal. Nie zostawiaj ich „na potem".
5. Sprzęt zdezynfekuj preparatami biobójczymi. Drewniane korpusy — opalanie palnikiem gazowym (najskuteczniejsze fizycznie). Styropianowe i poliuretanowe — chemicznie (Silveco Pszczoła, Cagrosept, Rapicid, Ecocid).
6. Pasieczysko — odsłoń, przytnij krzewy zacieniające, zapewnij drenaż wody. Jeśli pasieka stoi w mokrym miejscu, rozważ relokację.
7. Obserwacja przez 2 sezony. Zarodniki Ascosphaera żyją do 4 lat — nawet gdy objawy znikną, monitoruj rodziny przy każdym przeglądzie.

Przy grzybicy kamiennej (aspergilozie) z silnym zaawansowaniem najczęstsza rekomendacja to likwidacja rodziny — rzadko udaje się ją uratować, a ryzyko rozsiania zarodników na całą pasiekę jest realne. Decyzja trudna, ale warto skonsultować z lekarzem weterynarii specjalizującym się w pszczołach.

Zgłaszanie i obowiązki prawne

Grzybice (zarówno wapienna jak i kamienna) nie są chorobami zakaźnymi podlegającymi obowiązkowemu zwalczaniu według polskiego prawa weterynaryjnego (lista PIWet). Oznacza to, że nie masz prawnego obowiązku zgłaszania ich do Powiatowego Inspektoratu. Ale:

• Jeśli prowadzisz sprzedaż produktów z pasieki (RHD, działalność gospodarcza), warto skonsultować z PLW status zdrowotny rodziny przed sprzedażą.
• Przy obrocie pszczołami (sprzedaż odkładów, matek) masz obowiązek zapewnić, że materiał jest zdrowy. Świadectwo zdrowia z Powiatowego Inspektoratu wymagane.
• W kole pszczelarskim warto poinformować — nie z prawnego obowiązku, ale z koleżeństwa. Sąsiedzi mogą sprawdzić swoje rodziny.

FAQ

Jak rozpoznać grzybicę wapienną w pasiece?

Charakterystyczny objaw to białoszare mumie larw przypominające grudki kredy lub wapna. Mumie spadają z plastrów do dennicy — przy stuknięciu w ramkę słychać grzechotanie. Czerw rozsiany, pszczoły mamki nie zasklepiają chorych larw. Przy wlocie ula widzisz okruchy białej masy wynoszone przez pszczoły. Sezonowość: nasilenie czerwiec–sierpień, początek wczesną wiosną.

Jaka jest różnica między grzybicą wapienną a kamienną?

Wapienna (askosermikoza) wywołana przez Ascosphaera apis, mumie białoszare i kruche, atakuje tylko czerw. Kamienna (aspergiloza) wywołana przez kropidlaki Aspergillus, mumie twarde i kamykowate, zielonkawe albo czarne, atakuje też dorosłe pszczoły (wypełzają z ula, zataczają się). Kamienna jest groźniejsza, w zaawansowanej formie często wymaga likwidacji rodziny.

Czy grzybice pszczół można leczyć?

W Polsce nie ma zarejestrowanych leków na grzybice pszczół. Standardowe postępowanie: przesiedlenie rodziny do czystego, zdezynfekowanego ula, wymiana matki, przetopienie zakażonych plastrów, dezynfekcja sprzętu preparatami biobójczymi (np. Silveco Pszczoła, Cagrosept, Rapicid, Ecocid). Przy łagodnej formie wapiennej choroba często ustępuje sama, gdy ruszy obfity pożytek.

Jak długo zarodniki grzybicy przetrwają w sprzęcie?

Zarodniki Ascosphaera apis (grzybica wapienna) przetrwają w środowisku do 4 lat — w drewnie ula, na plastrach, w narzędziach. Dlatego dezynfekcja po stwierdzeniu grzybicy musi być pełna (opalanie korpusów, przetopienie plastrów), a obserwacja rodziny trzeba prowadzić co najmniej 2 sezony po incydencie.

Czy grzybice pszczół są niebezpieczne dla człowieka?

Wapienna (Ascosphaera apis) — nie. Kamienna (Aspergillus) — tak, kropidlaki są oportunistycznymi patogenami człowieka, mogą wywoływać aspergilozę płucną u osób z osłabioną odpornością. Przy pracy z rodziną zaatakowaną przez kamienną zakładaj półmaskę FFP2/FFP3, zwłaszcza przy wyrzucaniu czerwiu lub przemywaniu sprzętu.

Czy mogę sprzedawać miód z pasieki, w której wystąpiła grzybica?

Sam miód z chorej rodziny nie zawiera zarodników w stężeniach niebezpiecznych dla konsumenta. Ale przy prowadzeniu sprzedaży (RHD, działalność gospodarcza) warto skonsultować status zdrowotny rodziny z Powiatowym Lekarzem Weterynarii. Dobrą praktyką jest oddzielenie miodu z chorej rodziny — wirowanie osobno, oznaczenie partii.

Co zrobić, jeśli grzybica występuje co roku w tej samej pasiece?

Nawracające grzybice oznaczają systemowy problem: pasieczysko wilgotne lub zacienione, stare matki, niska wymiana plastrów, niedożywienie. Rozwiązaniem jest ocena lokalizacji (czy nie przenieść pasieki w bardziej słoneczne miejsce), wprowadzenie rytmu wymiany matek co 2 lata, podniesienie częstotliwości wymiany plastrów do 50% rocznie i regularna dezynfekcja sprzętu między sezonami.

Podsumowanie

Grzybice pszczół — wapienna i kamienna — są dziś realnym problemem w polskich pasiekach po latach względnego spokoju. Ich powrót wynika ze splotu czynników: zmiany pogody, osłabienia rodzin po warrozach, długotrwałości zarodników w sprzęcie. Lekarstw nie ma — została profilaktyka.

Trzy najważniejsze rzeczy, jeśli chcesz uniknąć grzybicy: sucha i słoneczna pasieka, młode matki, regularna wymiana plastrów. Plus dezynfekcja sprzętu preparatami biobójczymi po każdym podejrzeniu, najlepiej raz w roku jako rutyna. To nie kosztuje wiele i zapobiega dramatom, których naprawa jest droższa niż profilaktyka.

Pełen kalendarz higieny pasieki z roboczym podziałem miesiąc po miesiącu znajdziesz w artykule o profilaktyce chorób pszczół. Praktyczne aspekty rozpoznawania chorób w terenie omawiamy szerzej na kursie stacjonarnym w Wąchocku — pokazuję mumie z mojej kolekcji i tłumaczę, co świadczy o jakim patogenie.