Szerszeń azjatycki w Polsce — pierwsze gniazdo pod Krakowem

16 października 2026 przestało to być pytanie: szerszeń azjatycki w Polsce jest, i to od razu z gniazdem. W Dolinie Kluczwody w Wielkiej Wsi pod Krakowem znaleziono w pełni rozwiniętą kolonię Vespa velutina, nazywanego też szerszeniem żółtonogim. Pojedyncze osobniki pojawiły się w pasiece Akademii Górniczo-Hutniczej, na dachu budynku w centrum Krakowa. Gatunek potwierdzili naukowcy z kilku uczelni, a sprawa trafiła do państwowych służb przyrodniczych.

Miesiąc temu pisałem tu, że granica przestała być abstrakcją. Nie spodziewałem się, że szerszeń przekroczy ją w Małopolsce, a nie nad Odrą.

Co roku o tej porze przy wylotach moich uli na Ratajach pod Wąchockiem kręcą się szerszenie. Nasze, europejskie — rude, basowo buczące, słychać je z trzech metrów, zanim się je zobaczy. Porwą kilka zbieraczek z wylotka, rodzina się zdenerwuje i na tym koniec. Przez dziesięć sezonów nie widziałem, żeby szerszeń europejski zrobił z rodziną coś więcej niż zepsuł jej humor. Szerszeń azjatycki to inna historia, więc zebrałem to, co da się dziś potwierdzić u źródeł: gdzie dokładnie jest, jak go odróżnić, co zrobić przy pasiece i komu to zgłosić.

⚠️ Gniazda nie ruszaj sam — szerszeń azjatycki broni gniazda zbiorowo, a pomyłka z gatunkiem rodzimym jest łatwa. Zdjęcie, dystans, zgłoszenie. Jesienna higiena pasieki opisana jest w tekście o profilaktyce chorób pszczół.

Pierwsze gniazdo w Polsce — co wiadomo (16 października 2026)

Trop zaczął się od zdjęcia dorosłego szerszenia w aplikacji iNaturalist i od fotek, które pszczelarze spod Krakowa wrzucali na fora. Pszczelarz Henryk Hudy skontaktował się z naukowcami. Ci potwierdzili gatunek, zawiadomili służby przyrodnicze i pojechali na miejsce. W zespole są m.in. dr Łukasz Nicewicz z Uniwersytetu Śląskiego oraz badacze z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu i Instytutu Ochrony Przyrody PAN.

• Wielka Wieś, Dolina Kluczwody — pierwsze w pełni rozwinięte gniazdo w Polsce, zawieszone wysoko i trudne do zdjęcia.
• Kraków, pasieka AGH — pojedyncze osobniki przy ulach na dachu kampusu; gniazda w tym miejscu na razie nie znaleziono.
• Likwidacja — gniazdo ma usunąć wyspecjalizowana ekipa z Francji, zapowiedziana na tydzień po odkryciu.
• Genetyka — kilkanaście złapanych osobników trafi do analizy, która ma pokazać, czy to populacja z Niemiec, Francji albo Słowenii, czy szerszeń przyjechał transportem.

Dr Nicewicz przyznał, że naukowcy spodziewali się szerszenia raczej w województwie śląskim niż w małopolskim, bo najbliższe znane stanowisko leżało w czeskiej Opawie. Dwa potwierdzone miejsca to stan na dziś. Eksperci zakładają, że jest ich więcej.

Policzyłem odległość jeszcze raz. Z Wielkiej Wsi na Rataje jest w linii prostej ok. 130 km, ponad trzy razy bliżej niż z Eisenhüttenstadt. Gorszy od kilometrów jest kalendarz: gniazdo w październiku hoduje już samce i przyszłe królowe, a zapłodnione samice mogły się rozlecieć przed likwidacją. Przezimują w ziemi albo w szczelinie i wiosną każda spróbuje założyć własną kolonię.

Jak szerszeń azjatycki doszedł do Polski — mapa Europy

Do Europy Vespa velutina nigrithorax trafił z transportem towarów z Azji, pierwsze stwierdzenie pochodzi z Francji z 2005 roku. Od tamtej pory zajął zachód kontynentu, a w ostatnich trzech latach wyraźnie ruszył na wschód. Najważniejsze punkty na mapie, które mają potwierdzenie urzędowe albo naukowe:

• Niemcy, od 2014 — według saksońskiego urzędu środowiska LfULG gatunek jest dziś szeroko rozpowszechniony na południu i zachodzie kraju.
• Węgry, sierpień 2023 — robotnice obserwowane na pasiece w komitacie Győr-Moson-Sopron (raport EPPO).
• Czechy, październik 2023 — pierwsze gniazdo w Pilźnie, w lutym 2024 pięć królowych przechwyconych na drewnianych listwach w ciężarówce z Francji.
• Czechy, sierpień 2024 — gniazdo na Opawszczyźnie, w krzewie jałowca na wysokości 1,5 m, pierwszy przypadek na Śląsku Czeskim i Morawach (komunikat czeskiego Ministerstwa Środowiska).
• Słowacja, jesień 2024 — gniazdo w Palárikovie, ok. 80 cm średnicy, zawieszone ok. 20 m nad ziemią.
• Brandenburgia, 17 lipca 2026 — gniazdo pod okapem biurowca w Eisenhüttenstadt, z płodną królową; usunięte 24 lipca na zlecenie krajowego urzędu środowiska.
• Saksonia, 9 sierpnia 2026 — Lipsk-Grünau, potwierdzenie na podstawie filmu, który pszczelarz nagrał przy własnym ulu.
• Polska, październik 2026 — gniazdo w Wielkiej Wsi pod Krakowem i pojedyncze osobniki w pasiece AGH, potwierdzone przez naukowców 16 października.

We wrześniu liczyłem odległości od swojej pasieki: z Eisenhüttenstadt na Rataje w linii prostej ok. 450 km, z Opawy ok. 250 km. Szacunki z Francji mówiły o przesuwaniu się zasięgu o ok. 100 km rocznie, ale ta liczba niewiele mi mówi. Pięć królowych w czeskiej ciężarówce pokazuje, że szerszeń nie musi dolatywać — może przyjechać z drewnem, paletą czy sadzonkami w donicach, bo zapłodniona samica przez kilka zimowych miesięcy nie potrzebuje jedzenia. Gniazdo w Brandenburgii było właśnie takim skokiem: daleko od dotychczasowego zasięgu w Niemczech.

Jak rozpoznać szerszenia azjatyckiego

Sporo zdjęć „szerszenia azjatyckiego”, które krążą po grupach pszczelarskich, to nasz szerszeń europejski (Vespa crabro) albo zdjęcie z internetu przedstawiające zupełnie inny gatunek. Szerszeń azjatycki jest mniejszy i dużo ciemniejszy. Jeśli miałbym zapamiętać jedną cechę, to nogi: u azjatyckiego końcówki są żółte, jakby zamoczone w farbie.

Z czym się go myli

Media często ilustrują teksty o szerszeniu azjatyckim zdjęciami szerszenia olbrzymiego, Vespa mandarinia — owada wielkiego, z jasnopomarańczową głową. To inny gatunek, który w Europie nie jest inwazyjny. Mylą się też osy, a nawet ciemne muchówki naśladujące szerszenie. Zanim ktoś zadzwoni do gminy, dobrze jest zrobić zdjęcie z boku, na którym widać nogi i koniec odwłoka.

Gniazdo szerszenia azjatyckiego — gdzie bywa i czego nie robić

Wiosną zapłodniona królowa buduje sama małe gniazdo pierwotne, kulę wielkości 5–10 cm, zwykle w osłoniętym miejscu: pod okapem, w szopie, w żywopłocie. Latem, gdy robotnic przybywa, kolonia często przenosi się wyżej i buduje gniazdo wtórne — gruszkowate, dochodzące do 60 cm szerokości i 80 cm wysokości, z otworem wlotowym z boku, a nie od spodu. Słowackie gniazdo wisiało 20 m nad ziemią. Czeskie na Opawszczyźnie — półtora metra, w jałowcu przydomowego ogrodu.

Jesienią gniazdo przestaje hodować robotnice i zaczyna produkować samce oraz przyszłe królowe. Dobrze to widać po gnieździe z Pilzna, zlikwidowanym w październiku 2023: Walter i współautorzy (BioInvasions Records, 2024) naliczyli w nim 361 robotnic, 459 samców i 5 królowych, nie licząc czerwiu. Zapłodnione królowe zimują, a stara matka gniazda ginie. Dlatego służby w Czechach, na Słowacji i w Niemczech starają się likwidować gniazda przed późną jesienią.

Saksoński LfULG zaleca trzymać się co najmniej 5 m od gniazda, bo szerszenie bronią czerwiu agresywnie. Brandenburskie ministerstwo środowiska prosi, żeby owadów nie zabijać ani nie łapać — ryzyko pomyłki z gatunkiem rodzimym jest za duże. Gniazdo w Eisenhüttenstadt zdjęli specjaliści specjalnym odkurzaczem, przy wsparciu straży pożarnej, a owady zamrozili. Nie jest to robota na drabinę i spray z marketu.

Dlaczego ten szerszeń jest groźny dla pasieki

Szerszeń europejski je wszystko, co złapie, a pszczoła to jedna z wielu pozycji w jego menu. Azjatycki wyspecjalizował się w pszczole miodnej. Robotnice ustawiają się w zawisie przed wylotem, przodem do ula, i chwytają zbieraczki w locie. Według Invasive Species Ireland pojedyncza kolonia wydaje w sezonie przeciętnie ok. 6 000 osobników, a polowanie na pszczoły nasila się od lipca.

Terminy są najgorsze z możliwych. Od sierpnia do października rodzina wychowuje pszczoły zimowe, a ja w tym czasie kończę zabiegi przeciw warrozie opisane w tekście o leczeniu warrozy. Rodzina, przed którą wisi kilka szerszeni, ogranicza wyloty. Zbieraczki siedzą w środku, pyłku wpada mniej, zapasy się kurczą. Do zimy idzie słabsza, a tego, jak kończy się osłabiona rodzina w lutym, nie trzeba nikomu tłumaczyć — to jedna z przyczyn, o których piszę przy stratach zimowych pszczół.

Moje zdanie: dla polskiego pszczelarza szerszeń azjatycki to w najbliższych latach problem numer dwa po warrozie, obok nadciągającego z Azji roztocza Tropilaelaps. Z tą różnicą, że szerszenia widać gołym okiem, więc pszczelarze mogą go wyłapać na etapie pojedynczych gniazd. Krakowskie gniazdo pokazuje, że te „najbliższe lata” zaczęły się w tym roku.

Co zrobić, gdy zobaczysz go przy ulach

1. Zdjęcie albo film — z boku, tak żeby było widać nogi i koniec odwłoka. Telefon z bliska w zupełności wystarczy.
2. Martwy okaz do zamrażarki — jeśli trafi się padły szerszeń na wylotku, woreczek strunowy i zamrażarka. Żywych nie łapać.
3. Zgłoszenie do gminy — imię i nazwisko, kontakt, nazwa gatunku, liczba okazów, miejsce i data, zdjęcie w załączniku. Równolegle można napisać do regionalnej dyrekcji ochrony środowiska i dodać zdjęcie do iNaturalist — od tego zaczęło się pierwsze polskie stwierdzenie.
4. Lokalizacja jak najdokładniej — współrzędne z telefonu albo adres i kierunek, z którego szerszenie przylatują.
5. Informacja dla sąsiadów pszczelarzy — koło pszczelarskie albo lekarz weterynarii prowadzący pasiekę. Szerszeń lata kilkaset metrów od gniazda, więc jedna pasieka to za mało, żeby go namierzyć.
6. Żadnego szukania gniazda na własną rękę — namiar robią służby, w Czechach po wypuszczeniu schwytanych osobników udało się to w ciągu doby.

Obowiązek prawny

Szerszeń azjatycki jest na unijnej liście inwazyjnych gatunków obcych od 3 sierpnia 2016 roku, wpisany rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2016/1141. Rozporządzenie 1143/2014 zakazuje przetrzymywania, hodowli, przewożenia i wprowadzania do obrotu gatunków z tej listy. W Polsce działa ustawa z 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych (Dz.U. 2021 poz. 1718), a jej art. 15 stanowi, że kto stwierdzi obecność takiego gatunku w nowym miejscu, niezwłocznie zgłasza ten fakt gminie — na piśmie albo mailem. Gmina przekazuje zgłoszenie do regionalnej dyrekcji ochrony środowiska, która wpisuje stanowisko do rejestru. Wzór zgłoszenia jest na stronie GDOŚ — zgłaszanie nowych stanowisk IGO.

Pułapki na szerszenia azjatyckiego — sens czy szkoda

W sklepach pszczelarskich pojawiają się pułapki „na szerszenia azjatyckiego”. Po krakowskim gnieździe pokusa, żeby postawić je przy każdym ulu, będzie duża. Ja na Ratajach ich nie stawiam. Butelka z piwem czy syropem nie odróżnia gatunków: łapie osy, muchy, motyle i naszego szerszenia. Naukowcy zajmujący się krakowskim stanowiskiem mówią wprost, że pułapki są mniej skuteczne niż odnalezienie i zniszczenie całego gniazda, i proszą, żeby w panice nie zabijać os, trzmieli ani szerszeni europejskich. Niemieckie urzędy apelują o to samo.

W krajach, gdzie szerszeń azjatycki się zadomowił, pszczelarze zwężają jesienią wyloty i zakładają przed ulami osłony z siatki, przez które pszczoła przejdzie, a szerszeń w zawisie ma trudniej. Pod Krakowem to już nie teoria i zwężone wyloty mają tam sens. W reszcie kraju lepiej sprawdza się obserwacja i szybkie zgłoszenie.

Mój jesienny plan obserwacji na Ratajach

W tym roku zrobiłem sobie prosty terminarz. Nic wymyślnego, ale po lipcowym gnieździe za Odrą i październikowym pod Krakowem nie chcę być tym pszczelarzem, który zauważy problem w marcu, przy pustym ulu.

• Wrzesień–październik — raz w tygodniu, w słoneczne popołudnie, 10 minut przy wylotach z telefonem w ręku. Każdy ciemny szerszeń w zawisie dostaje film.
• Listopad — po opadnięciu liści rzut oka na korony drzew wokół pasieki. Duże papierowe gniazdo wysoko w gałęziach widać wtedy z daleka.
• Kwiecień–maj — przegląd okapów szopy, altany i budek na ulach. Mała papierowa kula wielkości pięści to sygnał do zdjęcia i telefonu do gminy. Po tegorocznym gnieździe pod Krakowem to najważniejszy punkt całego planu na 2027 rok, bo zimujące królowe ruszają właśnie wtedy.

Jeśli dopiero zaczynasz i chcesz rozumieć, co dzieje się w rodzinie jesienią, zanim pojawi się jakikolwiek szerszeń — tego uczę na kursie pszczelarskim online. Szerszy obraz zagrożeń zebrałem w przeglądzie chorób pszczół, a aktualny status gatunku sprawdzam na karcie GDOŚ.

FAQ

Czy szerszeń azjatycki jest już w Polsce?

Tak. 16 października 2026 naukowcy potwierdzili pierwsze w pełni rozwinięte gniazdo w Polsce — w Dolinie Kluczwody w Wielkiej Wsi pod Krakowem. Pojedyncze osobniki złapano też w pasiece AGH w Krakowie. Wcześniej najbliższe gniazda znaleziono w Eisenhüttenstadt nad Odrą (lipiec 2026) i na czeskiej Opawszczyźnie (sierpień 2024). Wiele zdjęć z mediów społecznościowych nadal przedstawia szerszenia europejskiego.

Jak odróżnić szerszenia azjatyckiego od europejskiego?

Szerszeń azjatycki jest mniejszy i dużo ciemniejszy: czarny tułów, ciemny odwłok z jednym pomarańczowym pasem przy końcu i żółte końcówki nóg. Europejski jest większy, rudo-żółty, z rudobrązowymi nogami. Przy ulu azjatycki wisi w powietrzu przed wylotem, często kilka osobników naraz.

Gdzie zgłosić szerszenia azjatyckiego?

Do urzędu gminy właściwej dla miejsca obserwacji, zgodnie z art. 15 ustawy o gatunkach obcych. Zgłoszenie można wysłać pisemnie albo mailem. Podaj swoje dane kontaktowe, liczbę okazów, miejsce i datę, a w załączniku zdjęcie. Gmina przekazuje informację do regionalnej dyrekcji ochrony środowiska. Równolegle można napisać bezpośrednio do RDOŚ i dodać zdjęcie do iNaturalist.

Czy mogę sam zniszczyć gniazdo szerszenia azjatyckiego?

Nie. Szerszenie bronią gniazda zbiorowo i agresywnie, a saksoński urząd środowiska zaleca trzymać się co najmniej 5 m od niego. Łatwo też pomylić gniazdo z gniazdem gatunku rodzimego. Gniazdo w Eisenhüttenstadt usuwali specjaliści przy wsparciu straży pożarnej, a do gniazda pod Krakowem ściągnięto ekipę z Francji.

Czy szerszeń azjatycki jest groźny dla człowieka?

Z dala od gniazda zachowuje się podobnie jak inne szerszenie i rzadko atakuje. Problem zaczyna się przy gnieździe, którego broni zbiorowo. Użądlenie jest bolesne, a u osób uczulonych na jad błonkówek może wywołać groźną reakcję. Dla pasieki jest dużo groźniejszy niż dla ludzi.

Czy warto stawiać pułapki na szerszenia azjatyckiego?

Raczej nie. Pułapki z przynętą łapią osy, muchy, motyle i rodzimego szerszenia, a naukowcy uznają je za mniej skuteczne niż odnalezienie i zniszczenie gniazda. Rozsądniejsza jest regularna obserwacja wylotów od sierpnia do października, przegląd okapów w kwietniu i maju oraz zgłoszenie każdego podejrzanego osobnika ze zdjęciem.

Czy szerszeń azjatycki to to samo co szerszeń olbrzymi?

Nie. Szerszeń azjatycki to Vespa velutina, mniejszy od naszego szerszenia i ciemny. Szerszeń olbrzymi, Vespa mandarinia, jest dużo większy i ma jasnopomarańczową głowę. W Europie inwazyjny jest tylko szerszeń azjatycki, ale media często ilustrują teksty o nim zdjęciami olbrzymiego.