Zgnilec amerykański w 2026 – zwalczany z urzędu?

Stara ustawa o ochronie zdrowia zwierząt z 2004 roku wprost wymieniała choroby podlegające obowiązkowego zwalczaniu. Zgnilec był tam wpisany z nazwy, więc każdy pszczelarz wiedział, gdzie szukać. Nowa ustawa o zdrowiu zwierząt z 21 listopada 2025 r. (Dz.U. poz. 1795) działa inaczej – to ustawa ramowa, która nie wymienia chorób bezpośrednio, tylko daje ministrowi właściwemu do spraw rolnictwa narzędzie do ich określania w drodze rozporządzenia.

Skąd wzięło się zamieszanie

Art. 10 ust. 7 ustawy mówi wprost, że minister może określić rozporządzeniem choroby podlegające obowiązkowi zwalczania inne niż te z unijnego wykazu kategorii A, B i C. To właśnie to narzędzie zostało natychmiast użyte w stosunku do zgnilca.

Krótko mówiąc: zgnilec zniknął z ustawy, ale pojawił się w rozporządzeniu. I to jest ważna różnica formalna, ale nie zmienia niczego praktycznego dla pszczelarza.

Co mówią aktualne przepisy

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 27 marca 2026 r. w sprawie określenia choroby podlegającej obowiązkowi zwalczania w przypadku zwierząt lądowych (Dz.U. poz. 462) jest bardzo krótkie i bardzo konkretne. Jego §1 brzmi: chorobą podlegającą obowiązkowi zwalczania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej inną niż choroba kategorii A, B i C – w przypadku zwierząt lądowych – jest zgnilec amerykański pszczół.

Weszło w życie 4 kwietnia 2026 roku, czyli dzień po ogłoszeniu.

Równolegle, tego samego dnia weszło drugie rozporządzenie – w sprawie krajowych środków zwalczania zgnilca amerykańskiego pszczół (Dz.U. poz. 463). To ono określa, jak wygląda procedura od momentu wykrycia ogniska: jak wyznacza się obszar zapowietrzony, jak oznacza się teren, jak przeprowadzany jest przegląd pasiek i jakie metody dezynfekcji są dopuszczalne.

Odpowiedź na tytułowe pytanie jest więc jednoznaczna: tak, zgnilec amerykański pszczół jest w Polsce zwalczany z urzędu w 2026 roku. Podstawa prawna zmieniła formę – z ustawy na rozporządzenie – ale skutek dla pszczelarza pozostaje taki sam jak wcześniej.

Co konkretnie oznacza zwalczanie z urzędu

Dla pszczelarza w praktyce zwalczanie z urzędu oznacza kilka rzeczy naraz, które warto mieć z tyłu głowy przez cały sezon.

Objawy – jak rozpoznać zgnilca w ulu

Wczesne oznaki

Na wczesnym etapie zakażenia widać pojedyncze przekryte komórki z zmienionym wyglądem wieczka – zamiast wypukłego, jest wklęsłe lub z małym otworkiem. Larwy wewnątrz zmieniają kolor z perłowobiałego na żółtawy. Zapach ula może być lekko słodkawy lub neutralny – nie ma jeszcze charakterystycznego fetoru.

Zaawansowane stadium

W zaawansowanym stadium zawartość zatkniętych komórek staje się brązowa, gumowata i ciągnie się jak klej przy wsunięciu zapałki (tzw. „próba nitki" – wciąż najprostszy test polowy). Zapach jest wyraźnie nieprzyjemny, fermentacyjny. Plastry wyglądają nieregularnie, z dużą ilością pustych i przekrytych komórek wymieszanych bez ładu.

Potwierdzenie laboratoryjne

Rozpoznanie polowe nie zastępuje badania laboratoryjnego. Diagnostykę i metodykę potwierdzenia Paenibacillus larvae prowadzi Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach – to instytucja referencyjna dla chorób pszczół w Polsce. Próbki plastra (min. 10×10 cm) z podejrzanych komórek dostarcza się za pośrednictwem powiatowego lekarza weterynarii. Wynik badania PCR uzyskuje się zwykle w ciągu 3–5 dni roboczych.

Zasada 1: obowiązek niezwłocznego zgłoszenia

Pierwsza zasada to obowiązek zgłoszenia. Każde podejrzenie wystąpienia zgnilca musi być niezwłocznie zgłoszone do powiatowego lekarza weterynarii. Nie można czekać, obserwować i liczyć, że samo przejdzie.

Zgnilec nie przechodzi sam. Bakteria Paenibacillus larvae tworzy przetrwalniki, które mogą przeżyć w sprzęcie i otoczeniu przez kilkadziesiąt lat, a do zarażenia kolejnych rodzin wystarczy ilość niewidoczna gołym okiem. Więcej o tym, jak choroba przenika do struktury rodziny pszczelej i które stadia larw są szczególnie narażone, piszę w osobnym artykule.

Zasada 2: wyznaczenie obszaru zapowietrzonego

Druga zasada to wyznaczenie obszaru zapowietrzonego. Po potwierdzeniu ogniska powiatowy lekarz weterynarii wyznacza obszar zapowietrzony o promieniu co najmniej 3 km od ogniska choroby, uwzględniając przy tym warunki geograficzne, administracyjne i epidemiologiczne. Na tym obszarze teren jest oznakowany tablicami, a wszystkie pasieki podlegają przeglądowi.

Nowe rozporządzenie z 2026 roku precyzuje, że powiatowy lekarz weterynarii ma na ten przegląd 30 dni od dnia wyznaczenia obszaru zapowietrzonego. Terminy i szczegółowe procedury potwierdzają wytyczne Polskiego Związku Pszczelarskiego.

Zasada 3: zakaz przemieszczania pszczół i sprzętu

Trzecia zasada to zakaz przemieszczania. Na obszarze zapowietrzonym nie można bez zezwolenia przemieszczać pszczół, rodzin, matek, czerwiu, sprzętu pasiecznego ani produktów pszczelich. Naruszenie tego zakazu to kara pieniężna od 0,2 do 5 przeciętnych wynagrodzeń miesięcznych, czyli w realiach 2026 roku od ok. 1 600 do ok. 39 000 zł.

Jeśli Twoja pasieka nie jest jeszcze zarejestrowana, zanim nastąpi ognisko w okolicy – przeczytaj: Rejestracja pasieki – nowe przepisy 2026. Powiatowy lekarz weterynarii może wysłać nakaz wyłącznie do pasiek, które są w systemie.

Odszkodowania – czy nadal przysługują

To kolejny punkt, który wywołał zamieszanie. W nowym wykazie chorób, za których zwalczanie przysługuje odszkodowanie z budżetu państwa, przez pewien czas nie było jednoznacznego zapisu dotyczącego pszczół.

Sytuację wyjaśnia rozporządzenie MRiRW z 5 marca 2026 r. (Dz.U. poz. 298), które weszło w życie 18 marca 2026 r. W jego załączniku zgnilec amerykański pszczół jest wymieniony wprost jako choroba, przy zwalczaniu której przysługuje odszkodowanie ze środków budżetu państwa.

Podstawa do wypłaty odszkodowania jest w samej ustawie o zdrowiu zwierząt. Art. 45 ust. 1 wymienia rodziny pszczele jako zwierzęta, za które przy zwalczaniu chorób z nakazu Inspekcji Weterynaryjnej przysługuje odszkodowanie ze środków budżetu państwa. Dotyczy to zarówno rodzin zabitych lub poddanych ubojowi z nakazu, jak i tych, które padły w wyniku nakazanych zabiegów.

Krótko: jeśli inspekcja weterynaryjna wyda nakaz likwidacji rodzin, odszkodowanie przysługuje. To jeden z powodów, dla których zgłaszanie podejrzenia zgnilca do powiatowego lekarza weterynarii leży w interesie samego pszczelarza.

Dlaczego warto zgłaszać podejrzenie, nawet jeśli nie jesteś pewien

Wielu pszczelarzy waha się przed zgłoszeniem, bo boi się konsekwencji – likwidacji rodzin, stresu, formalności. Z mojego doświadczenia wynika, że to odwrotne myślenie. Im szybciej zostanie potwierdzone lub wykluczone podejrzenie, tym mniejsze są straty – i Twoje, i sąsiednich pasiek.

Zgnilec rozchodzi się przez rabunki i błądzące pszczoły. Jedna niezgłoszona chora rodzina może w ciągu jednego sezonu zainfekować kilka pasiek w promieniu kilku kilometrów. Ich właściciele nie wiedzą, skąd problem, tracą rodziny i nie mają do odszkodowania żadnych podstaw, bo choroba nie została urzędowo potwierdzona.

Poza tym powiatowy lekarz weterynarii, zanim wyda jakąkolwiek decyzję, pobiera próbki do badań laboratoryjnych. Sam fakt zgłoszenia podejrzenia nie kończy się automatycznie likwidacją rodziny. Kończy się badaniem, a dopiero jego wynik uruchamia dalszą procedurę. Właściwy dla Twojego terenu urząd znajdziesz przez Powiatowy Inspektorat Weterynarii lub analogiczny inspektorat powiatowy w Twoim województwie.

Jak wygląda dezynfekcja po ognisku

Rozporządzenie z 2026 roku precyzuje dopuszczalne metody odkażania, co jest istotną zmianą w stosunku do poprzednich przepisów, które bywały w tym zakresie nieprecyzyjne.

Metody dezynfekcji sprzętu drewnianego

Ule drewniane, które nadają się do dalszego użytkowania, odkażane są przez opalenie płomieniem lampy benzynowej lub gazowej, przez spalenie wypełnienia i oparzenie drewna, albo przez wyszorowanie podchlorynem sodu. Elementy drewniane mniejszych gabarytów, takie jak ramki i beleczki, można dezynfekować przez zanurzenie na 10 minut w wosku parafinowym podgrzanym do 160°C albo przez zanurzenie na 20 minut w roztworze podchlorynu sodu.

Dezynfekcja uli styropianowych i poliuretanowych

Ule styropianowe i poliuretanowe odkażane są wyłącznie podchlorynem sodu – opalanie jest wykluczone ze względu na ryzyko zniszczenia materiału i emisji toksycznych substancji. Powierzchnie skażonego sprzętu i narzędzi po mechanicznym oczyszczeniu odkażane są produktem biobójczym zawierającym podchloryn sodu jako substancję czynną.

Dezynfekcja narzędzi metalowych i sprzętu pomocniczego

Dłuta, druty ramkowe, karnisze, podajniki metalowe i inne elementy ze stali lub aluminium dezynfekowane są przez zanurzenie w roztworze podchlorynu sodu lub przez wypalenie płomieniem, jeśli kształt elementu na to pozwala. Narzędzia, którymi manipulowano przy zakażonych plastrach, należy dezynfekować przed każdym użyciem w kolejnym ulu – nawet jeśli pasieka nie jest oficjalnie w strefie zapowietrzonej.

Warto o tym wiedzieć wcześniej, a nie dopiero w momencie kryzysu.

Dane o zgnilcu w Polsce – skala problemu

Żeby nie traktować tego tematu abstrakcyjnie, warto spojrzeć na liczby z Głównego Inspektoratu Weterynarii. Przez ostatnie lata liczba ognisk zgnilca w Polsce wahała się mocno: od 25 ognisk w 2006 roku, przez 260 ognisk w rekordowym 2019 roku, aż do 73 ognisk w 2025 roku. Trendów nie ma co nadinterpretować – wyniki z jednego roku mówią tyle, ile mówią – ale skala pokazuje, że choroba jest realna i pojawia się regularnie w pasiekach na terenie całego kraju, nie tylko w określonych regionach.

Dane epidemiologiczne i metodologię badań zgnilca publikuje Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach, który pełni funkcję krajowego laboratorium referencyjnego dla chorób pszczół. Raporty są dostępne w sekcji publikacji na stronie instytutu.

To właśnie dlatego system zgłaszania i zwalczania z urzędu ma sens. Bez pełnej wiedzy o lokalizacji pasiek i szybkiego reagowania liczba ognisk rosłaby niekontrolowanie.

Podsumowanie

Zgnilec amerykański pszczół jest w 2026 roku nadal chorobą zwalczaną z urzędu w Polsce. Podstawa prawna przeniosła się z ustawy do rozporządzenia, ale obowiązki pszczelarza i procedury są takie same jak dotychczas. Podejrzenie zgłaszasz do powiatowego lekarza weterynarii, na obszarze zapowietrzonym obowiązuje zakaz przemieszczania pszczół i sprzętu, a w razie nakazu likwidacji rodzin przysługuje odszkodowanie ze środków budżetu państwa.

Jeśli w Twojej okolicy pojawiła się tablica z napisem „Zgnilec amerykański pszczół – Obszar zapowietrzony", oznacza to, że system działa i ktoś zgłosił podejrzenie na czas. Twoja pasieka jest prawdopodobnie bezpieczna – pod warunkiem, że powiatowy lekarz weterynarii wie, gdzie stoi.

A wie tylko wtedy, jeśli ją zarejestrowałeś.

FAQ

Czy zgnilec amerykański jest w 2026 roku nadal zwalczany z urzędu?

Tak. Rozporządzenia MRiRW z 27 marca 2026 r. (Dz.U. poz. 462 i 463) utrzymują obowiązek zwalczania z urzędu. Zmieniła się podstawa prawna — z ustawy na rozporządzenie — ale obowiązki pszczelarza i procedury powiatowego lekarza weterynarii są takie same jak wcześniej.

Komu zgłaszam podejrzenie zgnilca?

Powiatowemu lekarzowi weterynarii właściwemu dla lokalizacji pasieki — niezwłocznie, telefonicznie lub mailem. Zgłoszenie jest obowiązkowe, nawet jeśli nie masz pewności; lepiej zgłosić „podejrzenie" niż ukrywać problem.

Jak duża jest strefa zapowietrzona?

Minimum 3 km promienia wokół ogniska. Powiatowy lekarz weterynarii wyznacza obszar decyzją administracyjną i w ciągu 30 dni przeprowadza przegląd wszystkich rodzin pszczelich na tym terenie.

Czy przysługuje odszkodowanie przy nakazanej likwidacji rodzin?

Tak. Rozporządzenie z 5 marca 2026 r. (Dz.U. poz. 298) potwierdza wypłatę rekompensaty ze środków budżetu państwa za rodziny zlikwidowane z nakazu Inspekcji Weterynaryjnej. Kwota zależy od stanu rodziny i sprzętu.

Co mi grozi, jeśli nie zgłoszę podejrzenia?

Przede wszystkim rozprzestrzenianie choroby na sąsiednie pasieki i utrata odszkodowania. Dodatkowo — kary administracyjne z ustawy o zdrowiu zwierząt, a w razie celowego ukrywania — odpowiedzialność karna za narażenie na rozprzestrzenianie choroby zakaźnej zwierząt.

Artykuł oparty na aktach prawnych omówionych podczas IX Ogólnopolskiej Konferencji Pszczelarskiej „Weterynaria dla Pszczelarstwa" (kwiecień 2026) przez lek. wet. Andrzeja Bobera, eksperta i specjalistę chorób owadów użytkowych.